Μύθοι, εθνικοί και παλιότεροι

Ο όρος παλιγγενεσία έχει καθιερωθεί για την Επανάσταση του ’21 και τη γιορτή της 25ης Μαρτίου και για πολύ καιρό εξέφραζε την κυρίαρχη αφήγηση σχετικά με τα γεγονότα: Ένα έθνος που υπήρχε σχεδόν από πάντα, βρέθηκε για αιώνες σκλαβωμένο από τους Τούρκους και κάποια στιγμή κατάφερε να αναγεννηθεί δημιουργώντας τη σύγχρονη Ελλάδα. Η πρόοδος της ιστορικής επιστήμης, τις τελευταίες δεκαετίες, σε συνδυασμό με τη μόρφωση του πληθυσμού, βοηθούν ώστε πολλοί ιστορικοί μύθοι να απεκδυθούν την επιστημονική επίφαση, παραμένοντας αποκλειστικά αυτό που είναι: μύθοι.

Σε μια ανταλλαγή επιχειρημάτων με επιστημονική βάση δύσκολα μπορεί να σταθεί η άποψη περί γενετικής συνέχειας σε μια περιοχή από όπου έχουν περάσει αναρίθμητοι κατακτητές. Αλλά και ουδείς μπορεί να αμφισβητήσει τη συμβολή του αρχαίου ελληνικού πνεύματος στις ιδέες του Διαφωτισμού, που γέννησαν τις επαναστάσεις του 18ου και 19ου αιώνα, από τις οποίες προέκυψαν πολλά από τα σύγχρονα έθνη-κράτη της Ευρώπης. Όπως και τη διάθεση πολλών Ευρωπαίων με προοδευτικές αντιλήψεις για την εποχή, να δουν στους Έλληνες του ’21 τη συνέχεια των αρχαίων ηρώων και φιλοσόφων.

Είναι, επίσης, βέβαιο ότι στη διάρκεια του 19ου αιώνα το σύγχρονο ελληνικό κράτος κατόρθωσε να εμπεδώσει η συντριπτική πλειοψηφία των πολιτών την αντίληψη ότι υπάρχει ένα ενιαίο έθνος, από τα αρχαία χρόνια μέχρι σήμερα. Πέτυχε ακόμα και στη δυσκολότερη των προκλήσεων: να ‘παντρέψει’ τον Χριστιανισμό με την Αρχαιότητα. Είναι τόσο μεγάλος, όμως, ο πλούτος της αρχαίας γραμματείας, που προσφέρει εργαλεία ικανά να κατανοήσουμε ακόμα και τέτοιες ακροβασίες. Ταυτόχρονα η πολιτισμική καταγραφή στη συνείδηση ενός λαού, διά τους αιώνες, έχει κατάλοιπα που μπορεί να εκπλήξουν. Όπως το περίφημο «γι’ αυτά πολεμήσαμε» του Μακρυγιάννη προς τους Έλληνες που σκέφτονταν να πουλήσουν αρχαία αγάλματα.

Ή όπως το βιβλίο του καπετάν Δηµήτρη Χρυσοβιτσιώτη, που καταφέρνει να αποδώσει με γλώσσα έμμετρη, το βάρος του πρώτου από τα ποιήματα: της Οδύσσειας. Μιας ηρωικής αφήγησης άλλης εποχής και κοινωνίας, με διαφορετικά ήθη, έθιμα, ηθική και πνευματική δομή, που όμως αγγίζει τους ανθρώπους διά μέσου των αιώνων και να μιλά για τις σκέψεις, τα βάσανα, τα πάθη και τα λάθη τους. Πρωτίστως για την αιώνια αναζήτηση της Ιθάκης – της υπέρτατης επιθυμίας, της απόλυτης επιδίωξης ή του άπιαστου ονείρου του καθενός.